أبو علي سينا
11
معيار العقول ( فارسى )
تعريفى كه از محل و بيرم شده و همچنين موارد استعمال فنّى و كيفيت به كار بردن آن در جرّ اثقال كه در كتاب حاضر بتفصيل آمده ، بطور قطع و يقين با ( مخل ) كه در فنّ حيل قديم و ميكانيك جديد اصطلاح كردهاند يكى است و در اين مورد چنان كه گفتيم جز احتمال تصحيف راه ندارد و اللّه العالم لولب گفتيم كه معنى اصطلاحى لولب هم از كتب قديمه فوت شده است . لغتنويسان قديم مانند صاحب قاموس آن را چنين تفسير كردهاند : « و يقال للماء الكثير الّذى يحمل منه الفتح [ يعنى القارورة الواسعة الرأس ] ما يسعه فيضيق صنبوره [ يعنى فمه ] عنه من كثرته فيستدير الماء عند فمه و يصير كانّه بلبل آنية لولب » . يعنى آب بسيار كه از جهت بسيارى آب و تنگى دهانهء شيشه دور زند و بگردد همچون پيچيدن آب در گرداب و قيفهاى معمولى . در منتهى الارب مينويسد : « آبى بسيار كه از جهت بسيارى آب و تنگى دهانهء كاريز و ماشوره بوقت بر آمدن گردان و بر صورت نايژه باشد » . زبيدى در تاج العروس بعد از شرح عبارت قاموس ميگويد : « قال ابو منصور لا ادرى أ عربىّ هو [ يعنى اللولب ] ام لا غير انّ اهل العراق اولعوا باستعمال اللّولب » . يعنى ابو منصور ازهرى لغوى معروف مؤلّف تهذيب اللغه متوفّى 370 مىگويد نمىدانيم كه اصل كلمهء لولب عربى است يا نه ؟ جز اينكه مردم عراق اين كلمه را بسيار استعمال كنند